تاریخ وطن

بهروز ملکی در «سروش در قاب قوچانی» شیوه نقد محمد قوچانی بر عبدالکریم سروش را بررسی می‌کند و می‌پرسد آیا شواهد ارائه‌شده برای نسبت دادن ضدلیبرالیسم، نئومارکسیسم و اقتدارگرایی به سروش کفایت می‌کنند. مقاله با تأکید بر تمایز میان نقد یک گزاره، نقد یک نظریه و داوری درباره یک شخصیت فکری، از ضرورت بازسازی منصفانه اندیشه پیش از نقد آن دفاع می‌کند.

داریوش شایگان در این مقاله نسبت ایدئولوژی، اسطوره و سنت را می‌کاود و نشان می‌دهد چگونه سنت، هنگامی که وارد میدان رقابت سیاسی و فلسفی مدرن می‌شود، ناخواسته منطق ایدئولوژی را می‌پذیرد. متن با نقد آگاهی کاذب، مارکسیسم عامیانه و غرب‌زدگی ناآگاهانه، از ضرورت رویکردی انتقادی در برابر ایدئولوژیک شدن اندیشه‌های دینی و سنتی سخن می‌گوید.

این جستار با نگاهی به داستان ارنواز و شهرناز در شاهنامه، مسیر دگرگونی جایگاه زن را از اسارت در شبستان ضحاک تا حضور در ایوان فریدون و سپس رسیدن به مقام روایتگری بررسی می‌کند. متن با بهره‌گیری از خوانش بهرام بیضایی، نسبت میان زن، قدرت، زبان و روایت را در سنت داستانی ایران می‌کاود.

مقاله «نقش ملاحظات اخلاقی در استدلال فقهی» نوشته ابوالقاسم فنائی به بررسی نسبت میان اخلاق و فقه می‌پردازد و می‌پرسد ملاحظات اخلاقی چه جایگاهی در فرآیند استدلال فقهی دارند. این مقاله با تفکیک میان وضعیت موجود و وضعیت مطلوب فقه، امکان و حدود اصلاح اخلاقی در روش استنباط فقهی را بررسی می‌کند.

این مطلب به معرفی ۱۵ فیلم برجسته می‌پردازد که مسئلهٔ ابزورد (پوچیِ برخاسته از رویارویی انسان با جهانی بی‌پاسخ) را از زاویه‌های مختلف بررسی می‌کنند. از کمدی سیاه و هجو تا تراژدی و سینمای سوررئال، این آثار تلاش انسان برای یافتن معنا در جهانی پیچیده و گاه بی‌منطق را به تصویر می‌کشند.

این مطلب به بررسی این پرسش فلسفی می‌پردازد که آیا حیوانات می‌توانند در قلمرو اخلاق، هنجارها و ارزش‌ها جایگاهی داشته باشند یا نه. با مرور دیدگاه‌های فیلسوفانی مانند کانت، ارسطو و هیوم، مسئله عاملیت اخلاقی حیوانات و پیامدهای آن برای رابطه انسان با دیگر موجودات بررسی می‌شود.

آیا برای بالیدن به شاهنامه باید آن را از آغاز تا پایان خوانده باشیم؟ این نوشته در نقد سخنان اخیر مصطفی ملکیان نشان می‌دهد که شاهنامه فراتر از یک کتاب، کلان‌متنی فرهنگی است که شخصیت‌ها و داستان‌هایش طی سده‌ها در حافظه جمعی، هنر و زندگی ایرانیان حضور داشته‌اند.

این مطلب با بررسی دیدگاه‌های پیتر گری و عبدالحسین وهاب‌زاده، نظام آموزش مدرن را از منظر آزادی، طبیعت کودک و نقش بازی به چالش می‌کشد. نویسنده نشان می‌دهد که چگونه این دو متفکر بر ضرورت بازگشت کودکان به تجربه، کنجکاوی و یادگیری آزاد تأکید دارند.

گزارش «مهاجرت ایرانیان: علل و انگیزه‌ها» به بررسی داده‌محور پدیده مهاجرت ایرانیان و عوامل مؤثر بر تصمیم به رفتن می‌پردازد. این پژوهش با تحلیل بیش از یازده هزار پرسشنامه، تصویری از نگرش‌ها، دغدغه‌ها و تجربه‌های مهاجران و کسانی که در فکر مهاجرت هستند ارائه می‌کند.

آرش نراقی در سخنرانی «حقّ ناحق بودن» از حقی دفاع می‌کند که بر اساس آن، نادرست دانستن باور یا رفتار دیگری لزوماً مجوز مداخله و اجبار او نیست. او با بسط این ایده، «دین مدنی» را الگویی برای جمع میان زیست مؤمنانه، آزادی وجدان، برابری شهروندی و مدارا در جامعه‌ای متکثر پیشنهاد می‌کند.

محسن برهانی و مرتضی بابائی در این مقاله به بررسی یکی از پرسش‌های مهم فقه کیفری می‌پردازند: آیا حکومت اسلامی در برابر هر فعل حرامی موظف به تعیین مجازات است یا در اعمال تعزیر اختیار دارد؟ نویسندگان با تحلیل دیدگاه‌های فقهی درباره تعزیر، نشان می‌دهند که رویکرد اختیارمحور از پشتوانه فقهی بیشتری برخوردار است و قانونگذار الزاماً مکلف به جرم‌انگاری همه اعمال حرام نیست.

علی‌اکبر گرجی ازندریانی در تقریظی بر کتاب «امام و قائم‌مقام» نوشته دکتر محمد امیر قدوسی، به بررسی نسبت میان قدرت سیاسی، اخلاق و مسئولیت دولت می‌پردازد. او با طرح این پرسش که آیا حفظ نظام سیاسی می‌تواند توجیه‌کننده نقض اصول اخلاقی باشد، اهمیت پیوند میان اراده مردم، حقوق انسانی و اخلاق حکمرانی را برجسته می‌کند.

نشست «هایدگر و مسئله یهود» با سخنرانی اکبر جباری به بازخوانی مطالب مارتین هایدگر درباره یهود و یهودیت در «دفترهای سیاه» و نسبت آن با فلسفه او، ناسیونال‌سوسیالیسم و مسئله تکنیک پرداخت. این گزارش، دیدگاه‌های مطرح‌شده درباره مفاهیمی چون یهودیت متافیزیکی، بی‌جهانی و تفکر محاسبه‌گر در فلسفه هایدگر را بررسی می‌کند.

نشست معرفی و بررسی کتاب «احساسات اخلاقی، واقعیت اخلاقی و پیشرفت اخلاقی» اثر تامس نیگل، با حضور عبدالکریم سروش، مصطفی ملکیان، یاسر میردامادی و جواد حیدری، به بررسی یکی از بنیادی‌ترین پرسش‌های فلسفه اخلاق پرداخت: آیا ارزش‌های اخلاقی واقعیتی مستقل دارند یا بر احساس، توافق و داوری انسان‌ها استوارند؟ در این گفت‌وگو، دیدگاه واقع‌گرایانه نیگل در کنار نقدهای معرفت‌شناختی و تأملاتی درباره جایگاه فضیلت و تحول درونی انسان بررسی شد.

مقاله «کتیبه‌های هخامنشی» نوشته‌ی تورج دریایی به تاریخ کشف، رمزگشایی و مطالعه کتیبه‌های هخامنشی و خط میخی پارسی باستان می‌پردازد و مسیر پژوهش از نخستین مشاهده‌ها تا تحقیقات زبان‌شناسان معاصر را بررسی می‌کند. همچنین آثار پژوهشگرانی چون رودیگر اشمیت و پیر لکوک را در شناخت زبان، خط و تاریخ دوره هخامنشی معرفی می‌کند.

آیا برای آن‌که به حیوانات و طبیعت اهمیت بدهیم، باید آنان را «شخص» بدانیم؟ میکلا دیانتی و کیارا لی ماندری با الهام از سیمون وی نشان می‌دهند که شاید راهی عمیق‌تر وجود داشته باشد: اخلاقی که نه بر شباهت موجودات به انسان، بلکه بر دیدن آسیب‌پذیری و رنج آنان استوار است.

مقاله «اندیشیدن علیه خویش: تأملاتی درباره‌ی چوران» به بررسی جایگاه امیل چوران در سنت فلسفه‌ورزی پس از فروپاشی نظام‌های فلسفی بزرگ می‌پردازد؛ سنتی که در آن اندیشه نه ساختن یک نظام، بلکه مواجهه‌ای شخصی، پرخطر و گاه ویرانگر با خود است. این مقاله نشان می‌دهد چگونه چوران با تأثیرپذیری از نیچه، کی‌یرکگور و ویتگنشتاین، فلسفه را به تجربه‌ای از آگاهی افراطی، شک و جست‌وجوی حقیقت در مرزهای تحمل انسان بدل می‌کند.

«عصر سکولار» چارلز تیلر روایت ساده زوال دین در جهان مدرن را به چالش می‌کشد و نشان می‌دهد که دگرگونی اصلی، نه ناپدیدشدن ایمان، بلکه تغییر «شرایط باور» است. این مطلب با بررسی مفاهیمی چون قاب درون‌ماندگار، خود حائل، فشارهای متقابل و سرشاری، توضیح می‌دهد چرا در جهان مدرن هم ایمان و هم بی‌ایمانی به گزینه‌هایی آگاهانه و مناقشه‌پذیر بدل شده‌اند.

مقاله «اخلاق جنگ» از برتراند راسل، تأملی فلسفی درباره موجه‌بودن جنگ، نسبت اخلاق و سیاست، و پیامدهای انسانی خشونت سازمان‌یافته است. راسل در این نوشته با بررسی انواع جنگ، می‌کوشد معیارهایی برای داوری اخلاقی درباره جنگ‌ها و انگیزه‌های پشت آن‌ها ارائه کند.

سلسله‌گفتار «قرآن و کثرت‌انگاری دینی» با ارائه‌ی فرهاد شفتی به بررسی این پرسش می‌پردازد که آیا می‌توان در قرآن نشانه‌هایی از پذیرش کثرت دینی و امکان راه‌های گوناگون ارتباط انسان با خداوند یافت. این مجموعه ضمن نقد دیدگاه‌های انحصارگرایانه و شمول‌گرایانه، به مبانی قرآنی کثرت‌انگاری، مرزهای آن و پیامدهای نظری و عملی این نگاه در فهم دین و تعامل با پیروان دیگر ادیان می‌پردازد.